Eftir Gunnar J. Árnason

Í stuttu máli: Ólafur leikur á kerfið en kerfið hefur betur.

Á ganginum milli sýningarsala á Kjarvalsstöðum hefur staðið nokkuð sérkennileg sýning. Á víð og dreif um ganginn standa hvítir sýningarstöplar inni í tveggja metra háum plexíglerhlífum, og á stöplunum standa vínglös, sem virðast hafa verið skilin eftir af handahófi. Enda var sú raunin. Svo vill til að þessi sýning er sýning á annarri sýningu sem var í Helsinki síðastliðið haust (sem ég minntist á á sínum tíma á síðum Pressunnar). Réttara væri að segja að þetta væri sýning á opnun á sýningu Ólafs Gíslasonar í Norrænu listamiðstöðinni í Sveaborg, enda heitir þessi sýning ‘Vernissage’ eða ‘Opnun’. Á sínum tíma í Helsinki var sýningargestum boðið á sýningu þar sem eingöngu voru sýningarstöplar, en engin eiginleg listaverk. Sýningargestir létu það ekkert á sig fá og dreyptu á víni, óafvitandi að þeir væru þátttakendur í að fullbúa sýningu, sem ætti ekki aðeins að standa í Helsinki, heldur einnig í Kaupmannahöfn og Reykjavík. Þegar líða tók á opnunina urðu sýningargestir þreyttir á að halda á glösum sínum. Einhver óprúttinn náungi lagði þá glasið sitt á einn stöpulinn, sem var eina sýnilega ummerkið um listaverk á staðnum. Þrátt fyrir að slík hegðun þætti, undir venjulegum kringumstæðum, óviðunandi umgengni á sýningaropnun fóru flestir sýningargesta að dæmi hans og brátt tók glösum að fjölga á stöplunum og loks var svo komið að flestöll glösin höfðu verið skilin eftir á þeim. Þar stóðu síðan glösin með víndreggjum sem eftir var sýningar í Helsinki, enda var það ætlun Ólafs frá upphafi, án vitundar opnunargesta. Staðsetning glasanna var nákvæmlega skráð og sýningin (opnunin?) sett upp í Kaupmannahöfn í vetur, þar sem glösin voru með áfasta miða eins og sýningargripir. En hér í Reykjavík er stöplunum með glösum komið fyrir í glerskáp eins og safngripum.

Þetta er kostulegt uppátæki, en alveg í samræmi við viðfangsefni og fyrri sýningar Ólafs. Það hefur verið gaman að fylgjast með því sem Ólafur hefur tekið upp á og þessi röð sýninga er viðamesta verkefni hans til þessa. Það er ekki við því að búast að myndlist Ólafs laði til sín þá sem vilja hafa listina einfalda: hreina og beina olíuliti á striga, takk fyrir! Ólafur er samt að fást við hluti sem eiga sér nokkuð langa sögu í nútímamyndlist, teygja sig aftur til Duchamps, voru töluvert á döfinni á sjöunda og áttunda áratugnum meðal listamanna einsog Hans Haacke og Daniels Burens (sem sýndi hér á síðustu listahátíð), en af yngri listamönnum kemur Allan McCollum upp í hugann. Ólafur er ekki að fást við list um list sem einangrað fyrirbæri, heldur er þetta frekar sýning um sýningar sem félagslegt fyrirbæri. Það er hið listræna athæfi sem kemur fram í samskiptum innan listheimsins sem Ólafur er að afhjúpa hér.

Það sem liggur í loftinu á þessari sýningu er að list, sem afmörkuðu fyrirbæri í menningunni, er haldið saman af stofnunum og einhvers konar félagslegum sáttmála. Opnunin er eins og vígsluathöfn þar sem inngöngu listaverksins (og listamannsins) í samfélag listarinnar er fagnað. Vínglösin eru einmitt tákn um mannfagnað við hátíðleg tækifæri.

Þeirri spurningu má velta fyrir sér í samhengi við sýningu Ólafs, hvort opnanir og annað umstang listalífsins nægi til að gera framleiðslu eða athöfn að listaverki. Er það opnunin sem skýrir tilvist listarinnar eða listin sem skýrir tilvist opnunarinnar? Er nóg að ‘réttir’ aðilar ‘skíri’ einhvern hlut í nafni listarinnar til að sá hlutur teljist þar með listaverk? þetta eru spurningar sem hafa orðið áleitnar í ljósi þeirrar þróunar sem átt hefur sér stað í alþjóðlegu myndlistarlífi undanfarinna áratuga. Engin svör er að finna á sýningu Ólafs (enda ekki að búast við svörum á myndlistarsýningu), það er frekar að hún geri sambandið milli listalífsins og listarinnar ennþá dularfyllra. Með því að gera þennan tiltekna viðburð í listalífinu, opnunina, að safngrip er enn frekar verið að staðfesta þýðingu viðburðarins í menningarlífinu. Ef sýningin á að vera krítískt andsvar við valdi menningarapparatsins til að lyfta nánast hvaða hlut sem er á stall menningargæða, þá missir hún marks. Hún staðfestir miklu fremur vald opinberra menningarstofnana, eins og Kjarvalsstaða, þar sem sýningin er stödd, og gerir það enn óræðara. Það kostulega við þesa sýningu er að Ólafur notar ‘kerfið’ til að upphefja sjálft sig, með því að gera opnun á opinberum sýningarstað að safngrip á öðrum sýningarstað.