Viðtal við Einar Fal Ingólfsson


„Ætli kveikjan að myndunum felist ekki í heimþrá sem ég fékk af og til á þriðja ári mínu í námi í San Fransisco fyrir um tíu árum,“ segir Ívar. Svo er þetta kannski einhver viðkvæmnisleg nostalgía fyrir uppvaxtarárunum. Þetta er ekki endurmat á æskunni, frekar óður til þeirra tíma. Ég held að ég sé ekki orðinn mjög gamall en þegar árin svífa á mann er kannski eðlilegt að kíkja aftur fyrir sig.

Fólk spyr gjarnan undrandi: „Er hægt að taka myndir í Garðabæ?“ Vitaskuld. Þetta er í beinu framhaldi af því sem ég hef verið að mynda til þessa, allt þetta venjulega í umhverfi okkar og hvað er venjulegra en Garðabær — þessi rólegi svefnbær í tíu mínutna akstursfjarlægð frá höfuðborginni.

Þú notaðir orðið viðkvæmnislegt, en þetta eru ekki viðkvæmnislegar myndir?
Nei, ég segi það ekki, en sumir vilja meina að þær séu tilfinningaríkari en það sem ég hef áður sýnt, enda tengist ég þessum stöðum óneitanlega tilfinningaböndum.

Hvað gerðist á þessum stöðum?
Ívar bendir á eina myndina og segir: „Þarna var Álfatjörnin, þar skautuðum við. Ég veit ekkert meira um þessa tjörn, nema hún var ekki þar þegar ég tók myndina og reyndar skil ég ekki hvernig við gátum skautað í þessu litla rými.“

„Þessi mynd sýnir stiginn milli Smáraflatar og Stekkjarflatar. Samkvæmt barnatrúnni var grafinn þarna dauður færeyskur sjómaður og þarna var alveg rosalega reimt,“ segir hann og hlær. „En það er ekki mikið um þessar myndir að segja, þær geta vonandi staðið sem sjálfstæð myndverk. Myndirnar eru ekki lýsingar á atburðum þó að þeir sem þekki staðina, muni kannski liðna tíma þegar þeir sjái myndirnar. Þar sem ég sit yfir sýningunni þá get ég fengið viðbrögð fólks við myndunum og það kemur oft upp ýmislegt skondið, ein kona sagði: „Þetta er eins og að horfa út um gluggann heima hjá sér.“ Átti þá væntanlega við að full-frame ramminn væri eins og gluggapóstar. Annar maður, trúaður, sá í þeim tilvísanir í þrískiptar helgimyndir. Einnig minnast sumir á að skerpan sé meiri í þessum myndum en fólk sér dags daglega.

Fyrir mig eru einnig í verkunum ljósmyndasögulegar tilvísanir, en við fyrstu panórama myndirnar voru notuð svipuð vinnubrögð, þ.e. nokkrar myndir teknar frá sama punkti og þeim raðað saman. Þessi aðferð hefur verið endurlífguð í meðförum nokkurra erlendra ljósmyndara. Sumir ljósmyndarar spyrja mig af hverju ég fái mér ekki bara panórama myndavél, en ég tel að þessi aðferð sýni betur hvernig maður sér því að þó að maður verði var við mikið af umhverfi sínu þá getur augað bara einbeitt sér að afmörkuðum hlutum í einu. Einnig eru panórama myndavélar dýrar og myndu gefa mér öðruvísi myndir, takmörkunin yrði meiri en að vinna með þessari aðferð. Ég vinn alltaf með filmurnar óskornar og með þessari aðferð get ég bætt við mynd eftir þörfum; haft þrjár eða fimm stakar í hverri panórama allt eftir því sem mér finnst þurfa. Einnig finnst mér mikilvægt að vinna alla vinnuna sjálfur og það yrði mjög erfitt að vinna myndirnar svona stórar eftir einni filmu. Gæðin myndu þá líka rýrna.

Lítur þú á þessar myndir sem heimildaljósmyndun?
„Nánast allar ljósmyndir verða á endanum heimild um eitthvað frá þeim tíma sem þær eru. Góð heimildaljósmyndun er vissulega vanmetin á Íslandi í dag og er í raun skelfilegt hversu lítið er gert af slíku, maður sér hvernig heilu borgarhverfin rísa upp án þess að unnið sé skipulega að því að mynda þau, ætli það séu t.d. til myndir af Grafarvogi í byggingu eða skyldi það vera á dagskrá hjá borgaryfirvöldum að mynda Geldinganes fyrir byggingu, svo ég taki dæmi. Hvernig þetta er úti á landi veit ég ekki en ég yrði hissa ef ástandið væri nokkuð betra þar. En nei, ég lít ekki á þessar myndir sem heimildaljósmyndun. Þessar myndir hafa ekki annan tilgang fyrir mig en þann að mig langaði að búa þær til.“

Þetta er ólíkt því sem fólk á að venjast af íslenskum ljósmyndurum. Hver er fagurfræði Ívars Brynjólfssonar?
„Kannski einfaldleiki og rannsókn á því venjulega í samtímanum, því sem er alls staðar, þessu heillandi venjulega ástandi sem maður skynjar í öllu. Eftir að hafa verið við nám erlendis var sagt við mig af íslenskum ljósmyndara að ég væri farinn að taka leiðinlegar myndir og ég velti því talvert fyrir mér hvað séu leiðinlegar myndir og hef í rauninni ekki enn komist að neinni konkret niðurstöðu um það. Kannski má finna líkingu í nútíma tónlist. Mörgum finnst nútíma tónlist ákaflega leiðinleg og vilja allt til vinna að skrúfa niður í útvarpinu þegar hún hjómar, vilja ekki hlusta. En það þarf bara að gefa sér tíma til að skynja fegurðina í henni, læra að meta hana, kannski er það eitthvað svipað með nútíma fagurfræðilega ljósmyndun, hún gerir kröfu til að maður hægi á og reyni að skynja hana á annan máta en þessa sensational miðla sem eru í gangi, eins og t.d. bíó, sjónvarp og tímaritin.

En er til einhver íslensk ljósmyndun?
Íslenskir ljósmyndarar eru allt of margir frekar illa að sér um sögu miðilsins, bæði innlenda og erlenda, og þurfa því að endurtaka margt. Það finnst mér furðulegt líka hvað íslenskir ljósmyndarar eru fljótir að gleymast. Gunnar Hannesson var stórt nafn þegar ég var að byrja í ljósmyndun, nú eru fáir sem muna hann. Aftar í tímanum finnum við Pál Jónsson, Egil H. Arnórsson og marga fleiri sem fáir muna lengur. Það er skrýtið með þennan miðil, sem fjallar að margra mati um minninguna, hvað þeir sem á hann leggja stund gleymast hratt. Það er eins og íslensk ljósmyndun hafi ekki geta alið af sér klassíska meistara sem hægt sé að skoða á söfnum. Líklega má segja að Kaldal sé sá eini sem almenningur þekki? Mér þykir jafnvel líklegt að mönnum detti bókaverslun fyrst í hug þegar minnst sé á frumkvöðulinn Sigfús Eymundsson, sem enn þann dag í dag er að mínu áliti einhver besti ljósmyndari sem hefur unnið á Íslandi.

Það er ekki hægt að ganga að neinum sýningum á ljósmyndaportrettum vísum og er þó ljósmyndin án efa portettmiðill tuttugustu aldarinnar. Nöfn eins og Ólafur Magnússon, Sigríður Zóega, Pétur Brynjólfsson eru flestum gleymd, þó allt frábærir portrettistar. Byggðasöfnin hafa safnað ljósmyndum og eiga þau hrós skilið fyrir það en listasöfnin hafa sniðgengið ljósmyndina nánast algerlega, þó voru eitt sinn skráðar nokkrar ljósmyndir eftir Magnús Ólafsson og Pétur Brynjólfsson í Listasafni Íslands en þeir sem þar ráða hirtu ekki um að taka þær með sér þegar þeir fluttu úr Þjóðminjasafnshúsinu og eru þær því varðveittar á myndadeild Þjóðminjasafns.

Ljósmyndabækur eru einn flöturinn í viðbót, þær eru ekki gefnar út af þessari miklu bókaþjóð sem Íslendingar telja sig vera. Eina flóran sem hægt er að tala um í þessu er landkynningar bókaútgáfan þar sem vonin um skjótfengin hagnað af túristum virðist vera helsta augnmiðið.

Þú notar ljósmyndina til að miðla þinni sýn og hlaust listamannalaun á síðasta ári. Breyttu þau einhverju?
Þau gerðu það að verkum að mér tókst koma þessum myndum sem ég tók árið 1992-93 frá mér með þessari sýningu og halda aðra í fyrra um forstetaframboðið 1996. Einnig gat ég myndað mikið í stórt verkefni sem ég hefi verið að vinna að í um sex ár, þ.e. myndir af íslenskum verslunum. Sölulega breyttu þau auðvitað ekki neinu. Olíumengunin í myndlistinnni er enn algjör, á listasöfnum sem og annars staðar. Þá er vanþekking íslenskra listfræðinga á ljósmyndamiðlinum örugglega einstök í hinum vestræna heimi.

(Morgunblaðið 30. apríl 1997)