Eftir Jón Proppé

Þegar Guðjón Bjarnason hélt fyrstu einkasýningu sína á Íslandi virtust verk hans þrungin eins konar arkitektúrískri dulúð, en það hefur þó líklega ekki síst verið vegna þess að áhorfendur vissu af menntun hans á sviði byggingarlistarinnar. Engu að síður voru verkin unnin í þeirri stærð að þau virtust renna saman í heild og mynda samfellt umhverfi - stór málverk og raðir smærri mynda sem til samans umluktu áhorfandann og mynduðu myrkt og óárennilegt landslag.

Það mætti helst segja að þessi málverk hafi verið mynduð af mörgum samsöfnuðum lögum, bæði hvað varðar yfirborð myndanna sjálfra og myndefnið sem greina mátti í þeim. Í grunninn voru myndirnar konstruktífar, en á þeim voru lög af dökku og gljáandi efni sem stundum minnti helst á útfellingu eða á lögin af málefnum og lífrænum úrgangi sem hjúpa nýuppgrafnar fornminjar og gera manni erfitt að greina þær að frá moldinni sem þær lágu í. Myndirnar sem við sáum glitta í undir yfirborðinu voru óljósar vísbendingar um dýpt og perspektíf, þrívídd sem virtist hafa umbreyst og dýpkað með hverju laginu sem bætt var við málverkið. Áhrifin voru líkt og draumkennd, mótsögn þar sem áhorfandanum var lofað að inni í málverkinu væri mikið rými, þótt ljóst væri að það rými gæti hann ekki tileinkað sér - það væri óbyggilegt, á einhvern hátt spillt svo þar gæti ekkert þrifist, ekki einu sinni ímyndunaraflið.

Þegar Guðjón Bjarnason sneri sér að höggmyndum var aðferð hans önnur. Skúlptúrarnir voru einföld hornaform úr stáli og áherslan var ekki lengur á innra rými heldur frekar á staðsetningu verksins sjálfs í rými. Skúlptúrarnir lofuðu okkur ekki einhverju nýju rými - óþekktu landslagi sem við gætum kannað - heldur buðu þeir okkur að rannsaka okkar eigið rými, að endurskipuleggja samhengi þess og gefa einföldum formum og formtengslum nýja merkingu, merkingu sem hafði ekki virst möguleg áður. Með því að raða saman stórum einföldum strúktúrum sem líktust táknum skrifuðum í þremur víddum með flóknu munstri skornu í stálið tókst Guðjóni að gefa þessum naumu skúlptúrum sínum yfirbragð sem minnti helst á barrokktímann. Í stað þess að loka fyrir merkingu - eins og svo mörg minimalísk verk gera - virtust þessir skúlptúrar bjóða nýtt og skrautlegt stafróf - þrívítt táknkerfi sem nota mætti til að veita merkingu inn í hvaða rými sem væri.

Í síðustu málverkum sínum hefur Guðjón nálgast hreinni myndgerð og hefur í raun náð að sameina grunneinkenni fyrstu tveggja tímabilanna í list sinni. Sjóndeildarhringurinn birtist nú í verkunum og ljós og skuggi lúta nýju og ákveðnara skipulagi. Aðferðin byggist enn á lagskiptingu, en tilætlunin er nú öll önnur. Í stað þess að hlaðast upp eru lögin líkt og loftkennd og áhorfandinn skynjar strax að hér er ekki um innri rými að ræða heldur opna víðáttu, þótt enn sé rýmið ókennilegt og dálítið ógnvekjandi. Það að landslag myndanna er myrkt og óaðgengilegt er í samræmi við það að listamaðurinn fjallar enn sem áður um eðli rýmisins. Líkt og fyrri myndirnar gáfu til kynna að við gætum aldrei flúið inn í einhvern annan rýmisheim hvöttu skúlptúrarnir okkur til að endurskipuleggja okkar eigið rými og byggja það að nýju. Þessar síðustu myndir bjóða enga nýja lausn. Þvert á móti virðast þær sýna hve langt við eigum í land með að finna nokkra slíka lausn, ef nokkra lausn er að finna. Þetta sést til dæmis í því að Guðjón sýnir ekkert það í landslagsmyndum sínum sem gæti bent til þess að landslagið væri byggilegt; þær eru frekar eins og frumefni landslagsins, landslag í óreiðu.

Hugsunin á bak við þessi verk er gagnrýnin og nær meðal annars til eftirmyndunarinnar sjálfrar, til vandamálanna sem eftirmyndun vekur. Það að gera mynd af einhverju er í senn auðvelt og ómögulegt. Við eigum okkur sjónrænan orðaforða sem gerir það að verkum að auðvelt er að vekja myndir í huga okkar. Einfalt strik sem dregið er lárétt yfir flöt minnir strax á sjóndeildarhring líkt og hægt er að teikna andlit með örfáum óljósum strikum á pappír. Um leið og við greinum slíkt í mynd hættir hún að vera bara enn einn hlutur meðal annarra heldur verður að eins konar glugga sem við getum horft í gegnum inn í aðra veröld. Sú veröld grípur athygli okkar og það þarf átak til að losa sig frá henni og taka upp gagnrýnið viðhorf að nýju, líkt og það getur kostað prófarkalesara átak að halda athyglinni við stafsetningu og greinarmerki án þess að detta inn í söguna sem hann er að lesa.

Einföld eftirmyndun getur aldrei verið markmið málverks og á vissan hátt má líta á eftirmyndun sem óvin listarinnar því hún dregur athyglina frá hinu fagurfræðilega. Veröldin inni í málverkinu er ekki veröld málverksins og hún má aldrei taka alla athygli okkar. Í myndunum er Guðjón meðvitaður um þetta og hann brýtur sífellt upp þá veröld sem við greinum í verkunum. Hann beinir athygli okkar frá eftirmynduninni og neyðir okkur til að taka málverkinu á þess eigin forsendum.

En þótt myndirnar séu í þessum skilningi gagnrýnar er í þeim ótvíræður endurómur af landslagi og með þeim víkkar Guðjón rýmisgagnrýni sína út í hið náttúrulega umhverfi okkar. Myndirnar tengjast þó að sjálfsögðu ekki neinu ákveðnu landslagi, heldur er það landslag almennt sem þær fjalla um og áherslan er ávallt á formbyggingu málverksins sjálfs. En formið og hin eiginlega fagurfræði málverksins geta líka skýrt ýmislegt varðandi upplifun okkar á náttúrunni og það er ekki hægt að líta framhjá því að í verkunum er sterkur endurómur af hinu hrjóstruga landslagi Íslands. Ofbeldið sem virðist krauma í myndunum endurspeglar síðan ofbeldið sem við sjáum í náttúrunni, skemmdarverkin sem minna á nærveru mannsins. Opnar námur eru grafnar út úr fjallshlíðunum og vegir skera landslagið eins og sár. Slík mannanna verk í náttúrunni eru svipuð þeim vandamálum sem við lendum í við að mála landslag, en í því tilfelli eru viðfangsefnin að sjálfsögðu ekki efnisleg, heldur huglæg.

Það er greinilegt samhengi í gagnrýnni umfjöllun Guðjóns um rými. Hugmyndirnar sem hann byggir verk sín á eru skýrt mótaðar og í þeim felst meðal annars vantraust á eftirmyndun í listinni, og á flestum þeim reglum sem ráða listsköpun nú á dögum og viðtökum manna á list. Þetta vantraust nær líka til allrar einfaldrar hugmyndafræði og Guðjón er vel meðvitaður um það hversu hverful formhugsun okkar og skilningur er. Í verkum Guðjóns má sjá að við höfum ‘yfir gefið fagurfræði hins sjáanlega fasta forms og beitum nú fagurfræði hins hverfula og óstöðuga,’ svo notuð séu orð franska rithöfundarins Paul Virilio.

Jón Proppé starfar í Reykjavík og skrifar um myndlist og heimspeki. Hann er listgagnrýnandi fyrir Morgunblaðið og ritstjóri art.is. Textinn sem hér er birtur var prentaður í sýningarskrá fyrir sýningu Guðjóns Bjarsnasonar í Hafnarborg, menningar- og listastofnun Hafnarfjarðar, árið 1992.

Texti © Jón Proppé

Myndverk © Guðjón Bjarnason

Oil and mixed media on paper, 41 x 51 cm

Oil and mixed media on paper, 41 x 51 cm

Oil and mixed media on paper, 41 x 51 cm