Eftir Jón Proppé

Þessi verk eru undarlegt samspil af vandlega ígrunduðum formalisma og óbeisluðum krafti, hreinni og tímalausri afstraksjón og jarðbundinni raunhyggju sem tengir verkin ákveðnum stað í veruleikanum. Þau eru til vitnis um sköpunarferli sem er hvorki með öllu hamið, né algjörlega tilviljanakennt. Útkoman er að sama skapi ekki einhlít: annars vegar má segja að sýningin beri rólegt og fágað yfirbragð, en hins vegar er ekki laust við að áhorfandinn finni fyrir ótta. Það er eitthvað hættulegt og stjórnlaust við verkin, hversu vandlega úthugsuð sem þau kunna að virðast.

Guðjón hefur áður sýnt skúlptúra úr sama efni og nú, og unnið í þá grunnformin sem hann beitir nú. En engu að síður er vinnsluaðferðin öll önnur. Verkin hafa nú verið sprengd sundur með dínamíti og sum hafa verið sprengd burt, svo aðeins liggja nokkur brot eftir. Staðurinn þar sem sprengingarnar áttu sér stað er mikilvægur þáttur í verkinu og ljósmyndir af honum fylgja sýningunni. Guðjón valdi námu í hrauninu suður af Hafnarfirði, stað þar sem menn og vélar hafa rofið gríðarstórt skarð í landslagið. Það sem eftir stendur virðist hvorki tilheyra mönnum né náttúrunni; náman er eyðimörk þar sem ekkert líf festir rætur. Þarna voru skúlptúrarnir gerðir og orkan sem beitt var á þá er slík að henni verður aldrei fyllilega stjórnað. Hlutar af verkunum - jafnvel heil verk - splundrast og hverfa. Hluti verkanna verður þannig eftir í námunni og tengir skúlptúrana þessum eyðilega stað, hvert sem þeir eru fluttir og hvar sem þeir eru sýndir. Þeir tilheyra í vissum skilningi þessum stað og í sýningarsalnum virðast þeir eins og rifnir upp með rótum. Tættur málmurinn er til vitnis um orkuna sem beitt var við gerð þeirra og þeir minna á sprengjubrot á vígvelli. Listin verður að stríði, vopnuðum bardaga þar sem enginn getur ábyrgst sigur.

Það samspil strangs formalisma og óreiðu sem er svo áberandi í skúlptúrunum er líka að finna í málverkunum. Guðjón sýnir málverk sem unnin eru eftir hreinni flatarmálsfræði - afstrakt úrvinnslur á þeim möguleikum sem felast í einföldustu formum, krossum og hreinum hornum. Þessar myndir minna kannski einna helst á málverk bandaríska listamannsins Ad Reinhardts frá sjötta áratugnum, án þess þó að líkja eftir þeim. Við hliðina hanga síðan málverk sem einkennast líkt og skúlptúrarnir af óreiðu eða sjálfsprottnum lífrænum formum; þær virðast vera niðurstaða einhvers ferlis sem er ekki alfarið á valdi listamannsins. Spennan milli þessara ólíku mynda er einmitt helsta einkenni sýningarinnar, spenna sem virðist benda til þess að listamaðurinn feti einstigi milli tveggja ósamrýmanlegra póla.

Vald og óreiða eru pólarnir sem segja má að skilgreini sköpunarferlið og dragi listamanninn áfram á ferð hans, ferð sem er ‘jafn sjálfstæð og jafn óskiljanleg og ferð brjálæðingsins sem allir forðast,’ eins og El Lissitzky orðaði það. Þótt tilviljun geti aldrei orðið megininntak listarinnar verður hún alltaf að vera til staðar. Listamaðurinn verður að taka áhættu; hann verður að hætta á það að láta ytri öfl taka af sér völdin. Verk Guðjóns Bjarnasonar eru gott dæmi um þetta og hann meðhöndlar hina skapandi orku af einstakri færni; stýrir henni án þess að stjórna henni nokkurn tíma til fulls. Þetta skapandi ferli dæmum við síðan eftir afurðunum - listaverkunum sem eftir sitja - en um leið eru verkin eins konar heimild um sköpun sína og þau geyma í sér söguna af því hvernig þau urðu til. Þar sem skúlptúrar Guðjóns eru annars vegar má jafnvel segja að verkin geymi í sér minninguna um staðinn þar sem þau urðu til.

Verkin sjálf eru síðan þannig upp byggð að þau endurspegla vissa stígandi frá því sem við fáum valdið til óreiðunnar sem við getum ekki hamið. Sömu formin eru afmynduð á mismunandi hátt og mismunandi mikið, en það undirstrikar einmitt spennuna í vinnsluferlinu. Litaskalarnir sem sjást í málverkunum og í steyptum málmmyndum af líkamshlutum sýna á svipaðan hátt hreyfingu eða ferli, teygðir frá ljósi í myrkur, milli reglu og óreiðu, á ferð milli tveggja póla sem er ‘jafn óskiljanleg og ferð brjálæðingsins,’ en engu að síður nauðsynlegur þáttur í mannlegri tilveru.

Líkamshlutarnir, steyptir í málm, eru athyglisverð viðbót við sýninguna. Þeir eru það eina sem vitnar ótvírætt um nálægð mannsins í samhengi sem annars virðist stjórnast af ómannlegum kröftum, rökrænni flatarmálsfræði og óhamdri sprengiorku dínamítsins. Þeir virðast jafnvel benda til þess að hægt sé að finna lausn vandans í kímni - lausn á vandanum sem hin verkin setja fram. Í þessum sérstæðu verkum finnum við viðmiðun sem við getum notað til að nálgast og meta þau óræðu öfl sem eru að verki í listinni: mannlega viðmiðun sem gerir okkur kleift að mæla þessi öfl út frá sjálfum okkur og jafnvel að skilja þau að nokkru.

Líkt og sköpunarkrafturinn verður aldrei haminn að fullu í listinni verður listin aldrei hamin að fullu í reynslu okkar af list eða í skrifum okkar um hana. Hún er frekar eins konar útgangspunktur, kveikja að einhverju nýju eða vísbending um nýja leið sem áhorfandinn eða gagnrýnandinn verður að fara þótt hann viti ekki hvert hún liggur frekar en brjálæðingurinn veit hvert hann er að fara. Þessi leið er ákvörðuð að hluta til af skynseminni og að hluta til af óræðum öflum sem við höfum lítið vald yfir. Snar þáttur í því að skilja list er að gera sér grein fyrir því að líkt og listamaðurinn verður áhorfandinn að láta frá sér völdin. Þetta er að vísu aldrei áhættulaust og þess vegna virðist góð list alltaf vera svolítið ógnandi. Það er alltaf einhver hætta á ferðum, jafnvel í öguðustu listaverkum.

Það er ekki oft að myndlistarsýning nær að sýna svo ljóslega mótsagnirnar sem felast í listinni. Þessar mótsagnir eru að sjálfsögðu ekki leystar hér og þær verða ekki leystar því þær eru hreyfiaflið í listinni. En með því að leita lausnar og með því að draga mótsagnirnar fram getum við bætt skilning okkar á tilgangi listarinnar og jafnvel á mannlegum örlögum yfirleitt. Listin, líkt og bókmenntirnar og heimspekin, er þess megnug að veita slíkan skilning. Listin ‘býr til sannleikann’, eins og franski heimspekingurinn Merleau-Ponty orðaði það, en aðeins að því tilskildu að hún láti sér ekki nægja að endurspegla veröldina eða alþekktar hugmyndir og fordóma. Það er aðeins þegar við erum reiðubúin til að láta taka af okkur völdin að við getum skapað eitthvað nýtt, nýja sýn eða nýjan skilning.

Jón Proppé starfar í Reykjavík og skrifar um myndlist og heimspeki. Hann er listgagnrýnandi fyrir Morgunblaðið og ritstjóri art.is. Textinn sem hér er birtur var prentaður í sýningarskrá fyrir sýningu Guðjóns Bjarsnasonar í Norræna húsinu í Reykjavík sumarið 1997, Stór verk.

texti © Jón Proppé

myndverk © Guðjón Bjarnason

Sprengt stál, olía og lakk,
u. þ. b. 33 x 33 x 700 sm

Olía á striga, 233 x 202.5 sm

Olía á striga, 233 x 202.5 sm