Eftir Øystein Loge

Svalir eru skreyting sem beitt er í byggingarlistinni. Þær eru hluti af framhlið húsa, frávik sem fegrar bygginguna. Þær eru flötur sem skotið er lárétt fram úr lóðréttum veggnum, hátt uppi, og á þeim eru dyr sem veita þeim sem inni eru aðgang að svölunum. Svalirnar hafa síðan einhvers konar handrið sem gjarnan er skreytt, til að varna því að þeir sem koma fram á svalirnar til að njóta útsýnisins detti fram af. Allir sem stíga út á svalir hugsa á sama augnabliki: Þetta er hátt uppi.

Svalirnar, fallega útfærðar af byggingarmeistaranum, eru tákn um reglu í alheiminum, um veröld sem hægt er að túlka og skilja, veröld sem hefur fengið form til samræmis við fegurðina sem við mennirnir sköpum. Veröld sem mótuð er af mannshuganum. Veröld þar sem okkur finnst við eiga heima.

Útsýnið, djúpið fyrir neðan, hljóðin sem við heyrum í fjarska og fjarlægt landslagið sem leysist upp í blátt og ljósgrátt í fjarska, og lofthræðslan sem við finnum til á svölunum - allt þetta táknar hið andstæða. En ef ekki væri djúpið fyrir neðan væru heldur engar svalir. Það er ekki að ástæðulausu að handrið svalanna er svo fagurlega útfært. Við höldum okkur fast í það með höndunum, hátt yfir hyldýpinu.

Við höldum okkur fast í það, fast í þessa fögru og vel mótuðu smíð, til að verja skynsemi okkar gegn kallinu sem berst úr hyldýpinu.

Svalirnar eru að sjálfsögðu það sem Nietzsche kallaði hið apolloníska, en hyldýpið hið díonýska.

Það eru engar svalir í myndum Guðjóns Bjarnasonar, ekki beinlínis, þær eru ekki sýndar í myndunum. Svalir hans eru kerfi af kringlóttum eða ferköntuðum flötum. Þær eru þarna alltaf, milli myndanna þar sem hyldýpið opnast og í sjálfum myndunum af hyldýpinu.

Guðjón gengur út frá því hvernig við lesum afstraktmálverk, stemmninguna í þeim og það sem form þeirra sýna, myndmál þeirra.

En hér eru líka hlutir sem eru eftirmyndir veruleikans og lesandinn bíður eftir skýringu minni á þeim: Getnaðarlimirnir, raðir reistra karl-kynfæra.

Þessi verk má skoða á tvenna vegu:

Annað hvort er þetta deild hermanna sem eru reiðubúnir til orrustu, fattir af árásargirnd og sjálfsáliti.

Eða að skýra má þessi verk með líkingu sem ég ætla að setja fram hér: Þegar við veiðum urriða í Noregi notum við flot, eins konar lítinn módelbát sem heldur línunni strekktri úti á vatninu. Þessu floti stýrum við annað hvort úr landi eða úr báti. Á línuna eru síðan festir taumar og er krókur á hverjum taumi. Á hverjum króki spriklar síli sem bíður eftir sterkum kjafti fisksins.

Getnaðarlimir Guðjóns Bjarnasonar eru eins og röð síla, beitan sem bíður þess að verða étin af fisknum þegar hann kemur upp úr djúpinu, og beitan fær ekkert við því gert.

Allar nýjar rannsóknir á táknmáli kynlífsins viðurkenna hve margrætt samræði kynjanna getur verið: Kannski þröngvar limur mannsins sér leið inn í hið kvenlega í ofsafenginni athöfn. Eða kannski finnur hann sig knúinn af einhverjum kröftum sem við getum endalaust rannsakað til að láta gleypa sig, til að láta svangan munninn éta sig. Líkt og sílin á króknum. Við verðum að minnsta kosti að slá því föstu að þessi margræðni sé til staðar í myndverkunum.

Skúlptúrarnir fjalla um það sama. Við sjáum sundurtættar og afmyndaðar leifar af málmformum sem hafa verið sprengd upp með dínamíti. En þessi óhamdi kraftur hefur ekki verið látinn leika lausum hala, hefur ekki fengið að leika um verkin án skilmála. Óreiðan hefur verið höndluð eins og í tilraun undir ströngu eftirliti. Stykkin hafa verið sprengd með vandlega mældum skömmtum af sprengiefni og í úthugsaðri röð, mismikið sprengiefni í hverju. Listamaðurinn heldur sér fast í handriðið á svölunum og þaðan horfir hann yfir sjóðandi hafið fyrir neðan. Hann stillir skynseminni upp andspænis öflum sem í raun verður ekki stjórnað - óútreiknanlegum áhrifum sprengikraftsins. Hann getur sett ferlið af stað en hann getur ekki vitað hvaða form hlutirnir taka á sig þegar þessi öfl hafa verið leyst úr læðingi. Hann vill vera nálægt þessu ferli, þessari ummyndun. Og hann veit að sú stjórn sem hann hefur á hlutunum er táknræn vörn gegn táknum óreiðunnar sjálfrar.

Emil Nolde hafði svipaðan hátt á fyrir löngu síðan þegar hann setti vatnslitamyndir sínar út á svalir og lét snjóa á þær; þannig gerði hann náttúruna að aðstoðarmanni sínum - þöglum meðhjálpara.

Stálbitarnir í þessum tilraunum eru bara ‘hlutir’ áður en listamaðurinn tekur á þeim og sprengir þá. Ef tillegg hans er skoðað sem táknræn athöfn þá má segja að hann láti eitthvað trufla þetta ástand - hann grípur inn í hlutgervingu hlutanna. Hlutur er hlutur af því að hann tilheyrir ákveðnu athafnakerfi, ákveðnu kerfi tilætlana, og hann fær form sitt af því sem honum er ætlað að vera, þótt einnig geti verið um viss fagurfræðileg gildi að ræða. Heidegger og súrrealistarnir höfðu áhuga á hlutum sem grunneiningum heimsins. Þegar hlutirnir eru teknir úr sínu venjulega samhengi geta þeir sýnt takmarkanir veraldar okkar, það hversu brothætt hún er. Og þá fyrst og fremst það að hún er alls ekki sjálfsögð. Hún er ekki náttúruleg nauðsyn.

Það er náttúran sem Guðjón hefur sleppt lausri og látið snúa við hlutgervingu hlutanna.

Með þessum verkum reynir Guðjón að staðsetja sig þar sem hið apolloníska hittir hið díonýska. Hvað getur verið nærtækara fyrir íslenskan listamann? Camille Paglia byggir á Nietzsche þegar hún fjallar um það sem hún nefnir ‘kþónska’ náttúru. Með þessu gríska hugtaki á hún við það að náttúran er ekki hlutur, að hún samanstendur ekki af hlutum sem má aðgreina eða skilgreina sjónrænt, eins og listin og vísindin hafa reynt að telja okkur trú um; þvert á móti er hún eilíft og síbreytilegt ferli. Náttúran er eilíf umbreyting, en ekki hlutur. ‘Maður getur ekki stigið tvisvar út í sama fljótið.’ Náttúran þekkir ekki tölur og heldur ekki útlínur eða afmarkanir. Það er ekkert sem heitir ‘innra’ eða ‘ytra’ í náttúrunni. Náttúran er fæðing og dauði.

Þetta skildu goðafræðin og forsókratísku heimspekingarnir. Í jötnagoðsögnunum liggja angist og þjáning mannanna til grundvallar náttúrunni. Í Fæðingu harmleiksins skrifar Nietzsche um það hvernig hin díonýska sýn víkur fyrir hinni ólympsku: ‘Við verðum að ímynda okkur þessa þróun þannig að hin upprunalega goðafræði óttans hafi vikið fyrir gleðskap Ólymps-fjalls. Þetta gerðist smátt og smátt fyrir tilstuðlan hinnar apollonísku fegurðarþrár, líkt og rósir brjóta sér leið upp úr þyrnirunnanum.’ Nietzsche telur inntak hins apolloníska vera vörn gegn díonýskri þjáningu. En það er svo aftur grunninntakið í greiningu Nietzsches á harmleiknum að hið díonýska hafi ekki horfið úr fornaldarmenningunni. Díonýsosar-dýrkun breiddist út sem mótvægi við hinni hómerísku og ólympsku hefð - hinni apollonísku list og dýrkun - og var frá því á sjöundu öld fyrir Krist leyndardómur sem einkenndist af æði og vímu.

En það urðu Apollon, Pýþagóras og hin klassíska list sem einkenndu vestræna menningu, þótt hin hefðin væri alltaf fyrir hendi og yrði ýmsum fræðimönnum og listamönnum að innblæstri.

Guðjón Bjarnason er frá Íslandi þar sem náttúran er enn að endurskapa sig, sí og æ. Eldvirknin er ofarlega í meðvitund allra Íslendinga: Landslagið breytist og heil eylönd birtast eða hverfa í hafið.

Nú á tímum leitar listin aftur í hið ‘súblimíska’, skammtafræðingar rannsaka óreiðu og hið óafturkræfa og setja það fram sem lögmál. Heimspekingar beita hinu apolloníska til að skilgreina þrönga heimsmynd. Hvað stendur þá íslenskum listamanni nær en einmitt það að sökkva sér í hin sérstæðu náttúruform landsins og spyrja sömu spurninga?

Svalirnar eru útsýnisstaður menningar okkar. Útsýnið yfir hyldýpið er viðfangsefni okkar tíma.

Í myndum Guðjóns birtist þessi tvíhliða tilvistarstaða, svalirnar og hyldýpið, í andstæðum á milli tveggja flokka af myndefni. Neðst liggja formlausir, jarð- og hraunlitaðir fletir, nærðir af náttúrunni, sem stundum líkt og glóa en eru stundum litlausir, mattir og dauðir. Yfir þetta eru svo felldir skýrt afmarkaðir geómetrískir fletir sem náttúruformin snerta ekki heldur virðast liggja ofar þeim, í fjarlægð. Þetta á í raun skylt við landslagsmálverk C.D. Friedrichs þar sem gáfumannslegir og vel klæddir bæjarbúar sjást úti í náttúrunni þar sem þeir skoða hana og velta henni fyrir sér. Þegar þetta fólk í myndum Friedrichs frá því snemma á nítjándu öld fer að skoða náttúruna er það meðvitað um fjarlægð sína frá henni og leitast við að minnka hana með skilningi á hinu upphafna eða hinu súblimíska. Ég lít á geómetrísk form Guðjóns sem tákn fyrir þessa fjarlægð. Þannig eru það í raun ekki formin sem eru hliðstæð fólkinu í myndum Friedrichs, heldur listamaðurinn sjálfur.

Þar sem ég sit og skrifa þetta hef ég fyrir framan mig norskt málverk eftir rómantíska málarann J.C. Dahl. Málverkið heitir Frá Bastei og var málað suður af Dresden árið 1819. Það er undir sterkum áhrifum frá Friedrich, en hann og Dahl unnu þá saman við akademíuna í Dresden. Myndin sýnir þrjá bæjarbúa, einar svalir og eitt handrið. Svalirnar eru lítill klettur þar sem rammgerð girðing myndar vörn gegn hyldýpinu fyrir neðan. Hún er eini manngerði hluturinn í málverkinu, vörn skynseminnar gegn díonýskri ógn hyldýpisins. Hin apolloníska vörn, hefði Nietzsche sagt.

Þetta er tímalaus framsetning í vestrænni menningu. Hin ytri náttúra er tákn fyrir innri náttúru okkar og þessar tvær víddir kallast á.

Það er einmitt það sem þær gera í verkum Guðjóns Bjarnasonar. Hraunbreiðan dregur hann inn í hina díonýsku leyndardóma. En hann er meðvitaður um það hve fjarlæg þessi vídd er nútímamanninum. Þess vegna, í listaverkum sem eru alþjóðleg og hafa sammannlega tilvísun, stendur geómetrían að eilífu sem andsvar við kþónskum nornapotti hyldýpisins.

Øystein Loge, er sýningarstjóri og stjórnandi listadeildar í Lista- og menningarsögusafninu í Drammen í Noregi. Helstu ritverk hans er: Gartneren under regnbuen: Nikolai Astrup, Oslo, 1986; Deformasjon, Bergen - Oslo, 1991; Blomsten Berget og St.Hansnatten, Nikolai Astrup, Oslo, 1994. Textinn sem hér er birtur var prentaður í sýningarskrá fyrir sýningu Guðjóns Bjarsnasonar í Norræna húsinu í Reykjavík sumarið 1997, Stór verk.

Sprengt stál, olía, lakk, spegill, 66 x 150 x 150 sm

Olía á striga, 233 x 207 sm

Máað steypt stál og sítrónur,
17 x 600 x 20 sm

Sprengt stál. olía, lakk, 44 x 350 x 350 cm

Olía á striga, 233 x 202.5 sm

Olía á striga, 233 x 202.5 sm